هم نقصان و هم زيادت با هم در متن وارد مىشوند و هر دو برخى از احتمالهاى تغيير مىباشند . از اين نوع به طور فراوان ، در قرائتهاى شاذ يافت مىشود . ظن غالب آن است كه اختلاف در لغت ، اختلاف در برخى پديده‌هاى آوايى مثل همزه دادن و ندادن آن ، ادغام و فكّ ادغام ، اماله و غيره ، باشد ، اينها پديده‌هاى آوايىاى هستند كه فصاحت گوينده نسبت به شخص ديگر ، به واسطهء اين آواها سنجيده مىشود . امّا اختلاف در تعداد آيات سوره‌اى كه آيا 35 آيه است يا 36 آيه ، در تمام قرآن تنها مربوط به دو سوره است كه ممكن است مورد اختلافى اين چنين باشد . آن دو سوره يكى احقاف است ( مكى و تعداد آيات آن 35 تاست ) و ديگرى مطفّفين ( مكّى و تعداد آن 36 تاست ) . احتمالا اختلاف در تعداد آيات اين دو سوره ، ناشى از ادغام دو آيه در يك آيه باشد ؛ يعنى در تقسيم سوره به آيات ، و شايد هم به علّت ديگرى بر گردد . امّا اختلاف ناشى از پايين بودن سن : بدون شك كودكان و نوجوانان وقتى سعى مىكنند ، قرآن بخوانند ، آن گونه كه بايسته است از عهدهء آن بر نمىآيند بلكه در زبانشان نقص و ناتوانى در اداى برخى حروف و آواها وجود دارد كه بدينسان ، اختلاف در قرائت نسبت به قرائت بزرگسالان رخ مىدهد . همچنين است ، پيرمرد و پيرزن ، كه هر دو گاهى تلفظ نادرستى دارند كه اين ، با توجه به ضعف اندام گفتار و اختلاف در تركيب دهان به واسطهء فرو ريختن دندانها مىباشد . جهل و نا آگاهى هم يكى از علل ايجاد اختلاف در تلفظ است چه اين كه براى برخى متن [ قرآن ] تلقينى بود مثل : خدمتكار كه در آن روزگار از بردگانى بودند كه از بيرون شبه جزيره آورده شده بودند و نمىتوانستند به خوبى ، عربى صحبت كنند و حتى لكنت زبان بر آنها غالب بود « 1 » ، با وجود اين ، به قدر توانايى خود مأمور به حفظ آياتى از قرآن بودند تا حداقل بتوانند نماز را درست بخوانند و فهم خود را از عقيده و باور دينى تصحيح نمايند . سومين ملاحظه اين كه : اجازهء قرائت قرآن به هفت حرف امر مطلقى نبوده است ، يعنى

--> ( 1 ) ابن سعد در الطبقات الكبرى ، ج 3 ، ص 226 ، آورده است كه صهيب بن سنان رومى در رم پرورش يافت و على رغم اين كه عربى الاصل بود ، لكنت داشت .